การบำบัดด้วยคลื่นเสียง (Therapeutic Ultrasound)
Ultrasound Therapy คือการส่ง คลื่นเสียงความถี่สูง (สูงกว่าที่หูมนุษย์ได้ยิน) ผ่านเจลลงสู่เนื้อเยื่อเพื่อจุดประสงค์ในการ บำบัด ไม่ใช่การตรวจภาพอัลตราซาวนด์ของคุณแม่ตั้งครรภ์
ให้นึกภาพว่าเป็น “การนวดระดับเซลล์ (Micromassage)” หัวเครื่องจะสร้างแรงสั่นจิ๋วๆ ส่งลงไปยังกล้ามเนื้อ–เอ็นลึกๆ เกิดผลหลัก 2 แบบ:
- Thermal Effect (โหมดร้อน/Continuous): สร้างความร้อนลึก → กล้ามเนื้อคลาย ลดปวด เพิ่มความยืดหยุ่นของคอลลาเจน
- Non-thermal Effect (โหมดเป็นจังหวะ/Pulsed): ไม่ร้อนชัด แต่กระตุ้นการซ่อมแซม ลดบวม ลดการอักเสบ เหมาะกับการบาดเจ็บระยะต้น
1) หลักการทำงานและกลไก (Principles & Mechanism)
สำหรับแพทย์และพยาบาล
- Physics & Modality: ความถี่รักษาทั่วไป 0.75–3.3 MHz (นิยม 1 MHz และ 3 MHz); เกิดจาก Piezoelectric effect ในทรานสดิวเซอร์
- Thermal Effects (Continuous, 100% DC): การดูดซับพลังงานเสียงทำให้โมเลกุลสั่น → เพิ่มอัตราเมตาบอลิซึม, ขยายหลอดเลือด, เพิ่ม extensibility ของคอลลาเจน, ลดปวด/ลดเกร็งกล้ามเนื้อ
- Non-thermal Effects (Pulsed, เช่น 20–50% DC): ผลเชิงกลล้วนๆ
- Stable cavitation และ acoustic microstreaming → เพิ่มการซึมผ่านเยื่อหุ้มเซลล์, กระตุ้น mast cell/macrophage, ส่งเสริม tissue repair, ลดบวม
- กายวิภาคความลึก (โดยสังเขป):
- 3 MHz: เนื้อเยื่อตื้น ~1–2 ซม.
- 1 MHz: เนื้อเยื่อลึกได้ถึง ~5 ซม.
หมายเหตุเชิงเทคนิค: ให้พิจารณา ERA และ BNR ของหัวตรวจ (ควรใช้ BNR ต่ำเพื่อความสม่ำเสมอของพลังงาน)
สำหรับผู้ป่วย (ฉบับเข้าใจง่าย)
- โหมดร้อน: คล้ายแผ่นประคบร้อนที่ลงลึกกว่า—ช่วยให้ส่วนที่ตึงแข็ง นิ่มและสบาย
- โหมดรักษา: ไม่ค่อยอุ่น แต่ช่วย ปลุกการซ่อมแซม ของเนื้อเยื่อในช่วงบาดเจ็บใหม่ๆ
- ความรู้สึกระหว่างทำ: อาจอุ่นเล็กน้อยหรือแทบไม่รู้สึกเลย (ถือว่าปกติ)
2) ข้อบ่งชี้และข้อห้ามใช้ (Indications & Contraindications)
สำหรับแพทย์และพยาบาล
ข้อบ่งชี้
- Soft tissue shortening: ข้อไหล่ติด, แคปซูลตึง, พังผืด
- Subacute/Chronic inflammation: Tendinitis/Tendinopathy, Bursitis
- Pain control: จุดกดเจ็บ (trigger points), muscle spasm, neuroma
- Acute soft tissue injury (โหมด Pulsed): ข้อเท้าแพลง, กล้ามเนื้อฉีกระดับเล็ก–กลาง
- Wound healing: แผลกดทับ/แผลเบาหวาน (เลือกพารามิเตอร์เฉพาะ)
- Fracture healing: LIPUS (อุปกรณ์เฉพาะทาง)
ข้อห้ามใช้
- มะเร็ง บริเวณรักษา
- ตั้งครรภ์: หลีกเลี่ยงช่องท้อง/เชิงกราน/หลังส่วนล่าง
- CNS tissue เปิดเผย: หลัง laminectomy (ไม่มีส่วนกระดูกปกคลุมไขสันหลัง)
- Joint cement / plastic components: ดูดซับความร้อนสูง
- ใกล้ pacemaker/อุปกรณ์ฝังตัว: หลีกเลี่ยงบริเวณใกล้เคียง
- Thrombophlebitis/DVT
- อวัยวะสำคัญ: ดวงตา/อวัยวะสืบพันธุ์
- พื้นที่ รับความรู้สึก/ไหลเวียนบกพร่องรุนแรง
สำหรับผู้ป่วย
เหมาะกับใคร
- ข้อไหล่ติด/นิ้วล็อก, เอ็นอักเสบเรื้อรัง (ข้อศอก/เอ็นร้อยหวาย), กีฬาแพลง/ตึง, แผลเรื้อรังบางชนิด
ใครควรหลีกเลี่ยง (โปรดบอกนักบำบัด)
- ตั้งครรภ์, เป็นมะเร็ง, ใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจ, มีข้อเทียมหรือโลหะในบริเวณรักษา, เคยมีลิ่มเลือดดำอุดตัน, ผิวหนังชา
3) แนวทางการรักษาและการตั้งค่า (Application & Parameters)
สำหรับแพทย์และพยาบาล
Screening: คัดกรองข้อห้าม/ความเสี่ยงครบถ้วน
เลือกพารามิเตอร์หลัก
-
- Frequency: 3 MHz (ตื้น 1–2 ซม.) / 1 MHz (ลึก ~5 ซม.)
- Duty cycle:
- 100% (Continuous) เมื่อมุ่งหวัง thermal
- 10–50% (Pulsed) เมื่อมุ่งหวัง non-thermal/ซ่อมแซม
- Intensity (W/cm²) โดยคร่าว:
- โหมด Pulsed ระยะเฉียบพลัน: ~0.5–1.0
- โหมด Continuous ระยะเรื้อรัง/เตรียมยืด: ~1.0–2.0
- Duration: ปกติ 5–10 นาที ต่อพื้นที่ ≈ 2× ขนาดหัวตรวจ
- เป้าหมายการเพิ่มอุณหภูมิ (thermal dosing คร่าวๆ):
- +1 °C: ระยะกึ่งเฉียบพลัน/ปวดเล็กน้อย
- +2 °C: ลดปวด/ลดเกร็ง
- +3–4 °C: เพิ่ม extensibility ของคอลลาเจน (ให้ตามด้วย stretch/mobilization ภายใน ~3–5 นาที)
เทคนิคการทำ
-
- ใช้เจลให้เพียงพอ (คลื่นเสียงผ่านอากาศไม่ได้)
- เคลื่อนหัวตรวจช้าๆ ต่อเนื่อง (วงกลมหรือเส้นตรง) เพื่อลด standing waves และ hot spots โดยเฉพาะใกล้ เยื่อหุ้มกระดูก
- Contact สม่ำเสมอ/แรงกดพอเหมาะ; ผิวขรุขระใช้อ่างน้ำ/ถุงน้ำ (water immersion/bladder) ได้
- พิจารณา phonophoresis (ส่งเสริมการซึมผ่านยาบางชนิดเฉพาะข้อบ่งใช้)
ความปลอดภัย/การติดตาม
-
- เฝ้าฟัง feedback ผู้ป่วยตลอด—หยุด/ปรับลดทันที หากร้อนจี๊ด/ปวดคล้ายเข็มแทง
- ตรวจผิวหลังทำ และให้ทำ stretch/mobilization/ฝึกการเคลื่อนไหว ตามเป้าหมายทันทีเมื่อใช้โหมดร้อน
สำหรับผู้ป่วย (ขั้นตอนมาตรฐาน)
- จัดท่าให้สบาย เปิดผิวบริเวณรักษา → ทาเจลเย็นบางๆ → หัวเครื่องโลหะจะ วนช้าๆ บนผิว
- คุณอาจรู้สึก อุ่นเล็กน้อย หรือแทบไม่รู้สึก (โหมดรักษา)
- หน้าที่ของคุณ: ผ่อนคลาย และบอกทันทีหาก ร้อนจัด/จี๊ดเป็นจุด
- ระยะเวลาทำโดยทั่วไป 5–10 นาที แล้วเช็ดเจลออก
ข้อควรจำ
- อัลตราซาวนด์มีประโยชน์มากเมื่อ เลือกพารามิเตอร์ถูกต้อง + เทคนิคเหมาะสม + ผสานกับการยืด/ออกกำลังกาย/ฝึกการใช้งานจริง (task-specific)
- ความปลอดภัยขึ้นกับการคัดกรองข้อห้ามและการสื่อสารกับผู้ป่วยระหว่างทำทุกครั้ง
ข้อความนี้จัดทำเพื่อให้ข้อมูลทางการแพทย์เบื้องต้น ไม่ทดแทนคำแนะนำ การวินิจฉัย หรือการรักษาจากแพทย์/นักกายภาพบำบัดผู้เชี่ยวชาญ
อัปเกรดโรงพยาบาลของคุณด้วยนวัตกรรมเครื่องมือแพทย์ล่าสุด
เพิ่มคุณภาพการรักษา ยกระดับความปลอดภัย และสร้างอนาคตสุขภาพที่ยั่งยืน
