การบำบัดด้วยไฟฟ้า (Electrotherapy)

การบำบัดด้วยไฟฟ้า (Electrotherapy) คือรูปแบบการรักษาทางกายภาพบำบัดที่ใช้เครื่องกำเนิดกระแสไฟฟ้าพลังงานต่ำส่งผ่านสู่ร่างกายผ่านแผ่นอิเล็กโทรดบนผิวหนัง เพื่อกระตุ้นเส้นประสาทหรือกล้ามเนื้อ วัตถุประสงค์หลักได้แก่ 1) ลดอาการปวด 2) กระตุ้นการทำงานของกล้ามเนื้อ และ 3) ส่งเสริมการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ โดยทั่วไปผู้ป่วยจะรู้สึกยิบๆ หรือเหมือนไฟช็อตอ่อนๆ ไม่เจ็บปวด

 

สาเหตุ (หลักการทำงานและประเภท)

สำหรับแพทย์และพยาบาล

Physiological Principles & Mechanisms of Action

• Pain Relief (Analgesia)
  • Gate Control Theory: กระแสความถี่สูง (>50 Hz) กระตุ้นใยประสาท Aβ ที่ส่งสัญญาณเร็วกว่า Aδ/C ทำให้สัญญาณปวดถูกยับยั้งที่ dorsal horn
  • Endogenous Opioid Release: ความถี่ต่ำ (<10 Hz) กระตุ้นการหลั่ง endorphins/enkephalins จากสมองส่วนกลาง ออกฤทธิ์ลดปวดได้นานขึ้น

 

• Muscle Stimulation & Re-education
  • Motor Nerve Depolarization: ปรับ pulse duration และความแรงให้เหมาะสมเพื่อกระตุ้น motor nerve ให้เกิด muscle contraction ใช้ป้องกัน disuse atrophy เสริมกำลัง และฝึก neuromuscular re-education

 

• Tissue Healing & Edema Reduction
  • Increased Circulation: muscle pumping ช่วยเพิ่มการไหลเวียนเลือด/น้ำเหลือง ลดบวม
  • Cellular Effects: กระแสบางชนิด (เช่น HVPC) เปลี่ยนแปลง permeability เยื่อหุ้มเซลล์ ดึงดูด neutrophils/macrophages และส่งเสริมการสังเคราะห์โปรตีน/ATP

 

ประเภทของการบำบัดด้วยไฟฟ้าที่พบบ่อย (Common Modalities)

• TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation): เน้นลดปวด
• NMES/EMS (Neuromuscular Electrical Stimulation): เน้นกระตุ้นกล้ามเนื้อให้หดตัว
• IFC (Interferential Current): คลื่นความถี่กลาง 2 คลื่นแทรกสอดเพื่อการลดปวดเชิงลึก/พื้นที่กว้าง
• HVPC (High-Voltage Pulsed Current): ใช้ส่งเสริมการหายของบาดแผลและลดบวม

 

สำหรับผู้ป่วย

• เพื่อลดปวด: เครื่องส่ง “สัญญาณรบกวน” ไปก่อนสัญญาณปวด หรือกระตุ้นให้ร่างกายหลั่ง “ยาแก้ปวดตามธรรมชาติ”
• เพื่อฟื้นฟูกล้ามเนื้อ: เครื่องทำหน้าที่เหมือน “เทรนเนอร์ไฟฟ้า” สั่งให้กล้ามเนื้อหด-คลายเป็นจังหวะ ป้องกันการฝ่อลีบและเรียกกำลังกลับมา

 

การวินิจฉัย (ข้อบ่งชี้และข้อห้ามใช้)

สำหรับแพทย์และพยาบาล

ข้อบ่งชี้ (Indications)

• Pain Management
  • Acute: ปวดหลังผ่าตัด, อุบัติเหตุกล้ามเนื้อ-กระดูก (เคล็ด ขัด ยอก)
  • Chronic: ปวดหลัง/คอเรื้อรัง, OA, ปวดเส้นประสาท (เช่น เบาหวานลงเส้น), Fibromyalgia
• Muscle Dysfunction
  • ป้องกัน disuse atrophy: หลังผ่าตัด (เช่น ACL), ผู้ป่วย Stroke, ผู้ป่วยนอนนาน
  • Muscle strengthening: เสริมโปรแกรมฝึกกำลังเฉพาะส่วน
  • Neuromuscular re-education: ฝึก pelvic floor ใน stress incontinence, กล้ามเนื้อรอบไหล่
• Tissue Healing & Edema Control
  • แผลเรื้อรัง: pressure ulcers, diabetic foot ulcers
  • บวมเฉียบพลันหลังบาดเจ็บหรือผ่าตัด

 

ข้อห้ามใช้ (Contraindications)

• มี Cardiac pacemaker/Implanted defibrillator
• บริเวณ DVT
• บริเวณเนื้องอก/มะเร็งที่ยัง active
• สตรีมีครรภ์ (ห้ามบริเวณท้อง/หลังส่วนล่าง)
• บริเวณที่มีเลือดออก/เสี่ยงตกเลือด
• ห้ามวางอิเล็กโทรดผ่าน คอส่วนหน้า (Carotid sinus), ทรวงอก, หรือ ศีรษะ
• บริเวณผิวหนังไร้ความรู้สึก หรือผู้ป่วยที่ไม่สามารถสื่อสารอาการได้

 

ข้อควรระวัง (Precautions)

• โรคหัวใจ
• ความบกพร่องทางสติปัญญา
• แผลเปิด/ติดเชื้อผิวหนัง
• บริเวณที่มีโลหะฝัง

 

สำหรับผู้ป่วย

• เหมาะกับใคร: ปวดกล้ามเนื้อ-ข้อ, หลังผ่าตัดมีกล้ามเนื้ออ่อนแรง, อัมพฤกษ์/อัมพาต, แผลเรื้อรังบางชนิด หรือบวมหลังบาดเจ็บ
• ควรหลีกเลี่ยง/ต้องแจ้งผู้รักษา: ใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจ, ตั้งครรภ์, มะเร็ง, ประวัติ DVT, ผิวหนังบริเวณรักษาชา/รู้สึกผิดปกติ

 

แนวทางวิธีการรักษา (Application Guidelines)

สำหรับแพทย์และพยาบาล

1. Patient Assessment: ประเมินข้อบ่งชี้/คัดกรองข้อห้าม ตรวจสภาพผิวและการรับความรู้สึก
2. Modality & Parameter Selection:
   • เลือกชนิด: TENS เพื่อ pain, NMES เพื่อ muscle
   • Waveform: Symmetrical/Asymmetrical biphasic, Interferential
   • Frequency (Hz): 80–150 Hz (Gate control), 2–10 Hz (Endorphin); NMES ~35–50 Hz สำหรับ tetanic contraction
   • Pulse Duration (μs): 50–100 μs (sensory/pain), 200–400 μs (motor/muscle)
   • Intensity (mA): ปรับตามความรู้สึก: ลดปวด = “แรงชัดแต่สบาย”, กระตุ้นกล้ามเนื้อ = “เห็นการหดตัวชัดเจน”
   • On/Off Time (Duty Cycle): NMES ใช้ 1:3–1:5 (เช่น On 10s / Off 30–50s)
3. Electrode Placement:
   • Pain: วางรอบบริเวณปวด (bracketing), ตาม dermatome, หรือจุดกดเจ็บ
   • Muscle: วางที่ origin–insertion หรือ motor point ของกล้ามเนื้อมัดเป้าหมาย
4. Treatment: ระยะเวลา 15–30 นาที/ครั้ง; ความถี่: ทุกวันช่วงแรก หรือ 2–3 ครั้ง/สัปดาห์ตามอาการ
5. Reassessment: ประเมินผลหลังการรักษาทุกครั้งและปรับพารามิเตอร์/แผน

 

สำหรับผู้ป่วย

• ขั้นตอนการรักษา:
  • ทำความสะอาดผิว
  • แปะแผ่นอิเล็กโทรด
  • ต่อเครื่องและปรับความแรงอย่างช้าๆ จน “ชัดเจนแต่สบาย”
  • รู้สึกยิบๆ หรือกล้ามเนื้อหด-คลายเป็นจังหวะ ~15–20 นาที
  • ปิดเครื่องและลอกแผ่นออก
• ข้อควรจำ: มักใช้ร่วมกับการออกกำลังกาย การยืด การปรับท่าทาง หรือการรักษาอื่นเพื่อผลลัพธ์ที่ดีที่สุด

 

สรุป

Electrotherapy เป็นเครื่องมือสำคัญของกายภาพบำบัดที่ช่วยลดปวด กระตุ้นกล้ามเนื้อ และเร่งการซ่อมแซมเนื้อเยื่ออย่างมีหลักฐานรองรับ การคัดกรองข้อห้าม การเลือกชนิด/พารามิเตอร์ และการจัดตำแหน่งอิเล็กโทรดที่ถูกต้อง โดยผสานกับการออกกำลังกายและการฟื้นฟูรูปแบบอื่น จะยกระดับประสิทธิผลการรักษาและความปลอดภัยของผู้ป่วยได้สูงสุด

 

ข้อความนี้ให้ข้อมูลทางการแพทย์เบื้องต้น ไม่ทดแทนคำแนะนำ การวินิจฉัย หรือการรักษาจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญหรือนักกายภาพบำบัด

 

 

 

อัปเกรดโรงพยาบาลของคุณด้วยนวัตกรรมเครื่องมือแพทย์ล่าสุด
เพิ่มคุณภาพการรักษา ยกระดับความปลอดภัย และสร้างอนาคตสุขภาพที่ยั่งยืน